Fordeling av makt

Montesquieu framstilt av Émile Bayard: Wikimedia Commons.

I Noreg har vi tre statsmakter:

• Regjeringa (den utøvande makta)
• Stortinget (den lovgivande, løyvande og kontrollerande makta)
• Domstolane (den dømmande makta)

Stortinget vedtek lover og løyver pengar, mens regjeringa set i verk vedtaka. Dei fleste vedtaka er føreslått av regjeringa, men også stortingsrepresentantane kan setje fram forslag til vedtak.
 
Før parlamentarismen vann fram, blei regjeringane sette saman uavhengig av Stortinget. No blir det danna regjeringar på bakgrunn av samansetjinga på Stortinget. Ei av oppgåvene Stortinget har, er å kontrollere regjeringa. Dersom stortingsfleirtalet vedtek eit mistillitsforslag mot regjeringa, må ho gå av.
 
Domstolane i Noreg dømmer på bakgrunn av lovene som er vedtekne i Stortinget. Kongen i statsråd har rett til å benåde straffedømde, men elles kan verken Stortinget eller regjeringa gripe inn i avgjerdene domstolane gjer. Domstolane har likevel høve til å avgjere om lovene Stortinget vedtek, er i samsvar med Grunnlova.
 

Montesquieu og den norske grunnlova

Ei viktig problemstilling for tenkjarane på 1700-talet var korleis borgarane kunne vernast mot tilfeldig maktutøving. I boka Lovenes ånd (1748) formulerte Montesquieu si løysing, som mellom anna inspirerte riksforsamlinga på Eidsvoll. Hovudtrekka i denne tenkinga kan oppsummerast slik:

• Den lovgivande/løyvande, utøvande og dømmande makta må leggjast til høvesvis konge/regjering, parlament og domstolar.
• Det må vere maktbalanse: Kvar av institusjonane må kunne vere ei motmakt mot dei to andre. For eksempel må den utøvande makta kunne leggje ned veto mot vedtak som er gjorde av den lovgivande makta.

Den norske grunnlova frå 1814 er svært inspirert av Montesquieu. I motsetnad til i dagens system hadde kongen mykje makt. Kongen skulle sjølv velje rådet sitt (regjeringa); Stortinget hadde ikkje noka makt over samansetjinga. I tillegg hadde kongen utsetjande veto i lovsaker.
 

Riksrett

Det einaste maktmidlet Stortinget hadde overfor kongen og rådet hans, var riksretten. Som kjent var det nettopp riksretten som blei nytta i 1883–84, då regjeringa Selmer blei dømd og parlamentarismen fekk sitt første gjennombrot. Makta blei flytta frå kongen til Stortinget, noko som kan sjåast på som ei utviding av demokratiet. Dette markerte òg ein overgang frå prinsippet om maktbalanse til det parlamentariske prinsippet.

Les meir om parlamentarismen i utvikling
Les meir om parlamentarismen i dag