Ordboka

Lurer du på kva eit oppmodingsvedtak er eller kva ein meiner med opplysningsplikt? Her finn du forklaring på omgrep som ofte vert brukte i politikken.

Vel bokstav

D

  • daddelvedtak (kritikkvedtak)

    (daddelvotum) den sterkaste forma for kritikk Stortinget kan retta mot ein statsråd utan å erklæra mistillit. Vert òg kalla kritikkvedtak.
  • dagsorden

    liste over dei sakene som skal handsamast på eit møte.
  • debatt

    nesten alle saker som Stortinget handsamar, vert diskuterte i salen før ei eventuell avrøysting. Vanlegvis er det komiteen som har handsama saka, og den statsråden saka vedkjem, som deltek i debatten. Det vert skrive referat frå alle debattane.
  • delegera

    overføra eller overdra makt, vanlegvis frå eitt offentleg organ til eit anna (til dømes frå Stortinget til regjeringa eller departementa).
  • demokrati (folkestyre)

    representativt demokrati: Folket vel representantar som handlar på vegner av folket og dermed sikrar interessene til veljarane og står til rette for veljarane ved neste val. Direkte demokrati: Folket kan ta stilling til konkrete saker gjennom val, som i folkerøystingar.
  • departement

    sentral administrasjon av eit fagområde (til dømes Finansdepartementet), under leiing av ein statsråd.
  • direktorat

    forvaltningsorgan med ein direktør som sjef; ein del av statsadministrasjonen. Det finst to hovudtypar: 1) direktorat som avgjer saker dels på sjølvstendig og dels på statsrådens ansvar, og 2) direktorat som tek alle avgjerder sjølvstendig og på eige ansvar.
  • dobbeltrøyst

    ved røystelikskap avgjer dobbeltrøysta til presidenten. Elles deltek presidenten i voteringa etter dei same reglane som andre representantar.
  • dokument (dok.)

    nemning på ein serie med publikasjonar som vert handsama i Stortinget. Framlegg til saker som kjem frå representantane sjølve, vert lagde fram som dokument. Riksrevisjonen legg òg fram sine saker for Stortinget som dokument.
  • drøftingar (forhandlingar)

    samtalar/diskusjonar. I Stortinget er det ofte drøftingar mellom partia om ulike politiske spørsmål, blant anna for å prøva å danna fleirtal for politiske alternativ i fagkomiteane.

E

  • etat

    ei forvaltningseining (administrasjon) innanfor eit fagområde, underlagd eit departement, til dømes Nav og Arbeidstilsynet, som ligg under Arbeids- og sosialdepartementet.
  • EU

    Den europeiske union (EU) er eit politisk og økonomisk forbund av 28 statar hovudsakleg i Europa.
  • EØS-avtalen

    regulerer samhandel og andre økonomiske forhold mellom EU og EFTA-land. Avtalen inneber at EFTA-landa som har slutta seg til avtalen, deltek på lik line med EU-landa i den indre marknaden. Dermed underordnar dei seg EUs reglar om konkurranse og dei fire fridomane – fri utveksling av varer, tenester, personar og kapital.

F

  • fagkomité (komité)

    nesten alle saker vert handsama av ein fagkomité før dei vert tekne opp i Stortinget. Alle stortingsrepresentantane unnateke stortingspresidenten sit i éin av desse tolv fagkomiteane. Alle partigrupper på Stortinget skal ha ein medlem i kontroll- og konstitusjonskomiteen, men grupper som elles ikkje er representerte i alle komitear, har rett til å krevja at denne medlemen òg kan vera medlem i ein av dei andre fagkomiteane.
  • finansdebatten

    ein debatt om den økonomiske politikken til regjeringa. Grunnlaget for debatten er finanstalen, som finansministeren held om framlegget til statsbudsjett frå regjeringa. Dette er ein av dei viktigaste debattane i Stortinget.
  • finansinnstillinga (innst. S)

    finanskomiteen si innstilling om framlegget til statsbudsjett med framlegg til rammevedtak (grense for kor mykje pengar som kan nyttast innanfor eit bestemt område). Før 1. oktober 2009 var nemninga budsjettinnstilling S. I. Etter 1. oktober 2009 er nemninga innstilling til Stortinget (innst. S).
  • finanstalen

    utgreiing frå finansministeren når regjeringa legg fram framlegget til nytt statsbudsjett.
  • fleirtal

    vanlege saker (til dømes lov- og budsjettvedtak) vert avgjorde i Stortinget ved alminneleg fleirtal (over halvparten av røystene, og halvparten av representantane må vera til stades ved røystinga). For å endra Grunnlova krevst det to tredels fleirtal, og dessutan må to tredelar av representantane vera til stades. Relativt fleirtal vert nytta i tilfelle med skriftlege røystingar ved personval, men ikkje ved val av president, visepresidentar, sekretær og visesekretær i Stortinget, der det krevst alminneleg fleirtal.
  • fleirtalsregjering

    regjering som har støtte av fleirtalet i Stortinget.
  • folkerøysting (referendum)

    den røysteføre delen av folket tek stilling til ei einskildsak eller eit einskilt politisk spørsmål gjennom val.
  • folkestyre (demokrati)

    representativt demokrati: Folket vel representantar som handlar på vegner av folket og dermed sikrar interessene til veljarane og står til rette for veljarane ved neste val. Direkte demokrati: Folket kan ta stilling til konkrete saker gjennom val, som i folkerøystingar.
  • folkesuverenitet

    statens makt kjem frå folket. Folket (det vil seia den vaksne delen av folket, veljarane, ved lik og allmenn røysterett) har gjeve staten makt til å vedta lover som set grenser for fridomen til den einskilde borgaren. I vårt representative system vert folkesuvereniteten utøvd av Stortinget, som dermed styrer på vegner av folket. Regjeringa kan fjernast av stortingsfleirtalet.
  • forfatning (konstitusjon)

    rettsleg ordning som dannar grunnlaget for korleis ein stat skal styrast. Grunnlova (nedskrivne konstitusjonelle reglar) er ein viktig del av forfatninga vår, men det er òg rettsreglar som er komne til gjennom politisk praksis over lengre tid (konstitusjonell sedvanerett).
  • forholdstalsval

    valordning som går ut på at mandata (plassane) vert fordelte mellom partia (vallistene) i etter kor stor del av røystene dei har fått. Denne ordninga har me hatt i Noreg sidan 1920.
  • forretningsorden

    reglar for sakshandsaminga i Stortinget.
  • fraksjon

    representantane frå det same partiet i ein fagkomité utgjer ein fraksjon.
  • fraksjonsleiar

    den som leier representantane i ein fraksjon. Media omtaler ofte fraksjonsleiarane som talsmenn for sitt fagområde (til dømes finanspolitisk talsmann).
  • framleggsrett

    framlegg til Stortinget kan berre setjast fram av regjeringa i form av proposisjonar til Stortinget, eller av ein stortingsrepresentant i form av representantframlegg (dokument nr. 8).
  • FrP

    vanleg forkorting for Framstegspartiet (i 1973 var det Anders Langes parti til sterk nedsettelse av skatter, avgifter og offentlige inngrep, men det skifte namn 1977).
  • fullmaktslov

    lov som inneber at Stortinget overlèt (delegerer) til regjeringa og forvaltninga å utforma nærmare detaljerte reglar og forskrifter innanfor lovområdet.