Tidlegare utanriksminister Halvard Lange røystar ved stortingsvalet i 1949. Foto: NTB scanpix.

Tidlegare utanriksminister Halvard Lange røystar ved stortingsvalet i 1949. Foto: NTB scanpix.

Stortingsval

I september kvart fjerde år skal det veljast 169 representantar frå 19 fylke til Stortinget.

Vis som temaark

Kven kan røysta?

Dei som har fylt 18 år innan utgangen av valåret, og som er norske statsborgarar, kan røysta ved stortingsval. Det er ein føresetnad at ein står oppført i manntalet (liste over personar med røysterett).

Kven kan ein røysta på?

Alle som har røysterett ved stortingsvalet kan veljast som stortingsrepresentantar. Det finst likevel nokre få unnatak – enkelte grupper kan ikkje stilla til val. Det gjeld mellom anna tilsette i departementa og utanrikstenesta og dessutan dommarar i Høgsterett. 

Ein røystar på lister med kandidatar frå dei enkelte partia. Kven som skal stå på lista til dei ulike partia, er det deltakarane ved nominasjonsmøta i partia som avgjer. Endå veljarane kan «retta på røystesetlane» ved å endra rekkjefylgja på kandidatane og stryka kandidatar, er det i praksis små moglegheiter for å påverka personsamansetjinga. Den rekkjefylgja partia har sett opp, vert heilt avgjerande.

Korleis røystar ein?

Sjølve valet skjer ved personleg oppmøte i eit vallokale på valdagen, eller ved at ein røystar på førehand. Kvar einskild står i dag fritt til å avgjera om ein ynskjer å førehandsrøysta eller røysta på valdagen. Førehandsrøystinga vert organisert av kommunane og kan skje frå 10. august til fredagen før valdagen.

Dei fleste vel å røysta på valdagen, som ifylgje lova skal vera ein måndag i september. Regjeringa fastset dato. Kommunestyret kan vedta at det på éin eller fleire stader i kommunen skal haldast val også sundagen før den offisielle valdagen.

Du kan røyste i eit vallokale i den kommunen du er manntalsført i. Ein må ha med seg legitimasjon når ein skal røyste, slik at valfunksjonæren kan forsikra seg om identiteten til veljaren, og kan kryssa av namnet i manntalslista (for å hindra at den same personen røystar fleire gonger). Veljaren går til eit avlukke der alle dei ulike vallistene ligg. Ein vel den lista ein ynskjer å røysta på, og brettar lista så ingen kan sjå kva liste ein har valt. Røystesetelen vert stempla av valfunksjonæren før veljaren sjølv puttar setelen i den forsegla valurna. Denne framgangsmåten skal sikra prinsippet om hemmelege val.

Valoppgjeret

I Noreg har vi høvestalsval. Det vil seia at partia får valt inn representantar etter kor stor oppslutnad dei har blant veljarane.

Landet er delt inn i 19 valdistrikt som fylgjer fylkesgrensene. Folketalet i kvart fylke er utgangspunkt for tildelinga av talet på stortingsplassar (mandat). For å sikra representasjon frå fylke med tynt befolkningsgrunnlag vert det brukt ei utrekning som kombinerer folketal med areal. Til saman vert det valt 169 stortingsrepresentantar.

Valordninga kan gje ei «skeiv» fordeling av stortingsplassane mellom partia, sidan valoppgjeret skjer i kvart einskilt fylke. Når til dømes fire mandat i eit valdistrikt skal fordelast på sju parti, kan det ikkje verta ei mandatfordeling som svarer nøyaktig til røystetalet. Fleire parti kan bli urepresenterte. Også sjølve utrekningsmåten forsterkar den skeive fordelinga ved at dei store partia gjerne vert «overrepresenterte» og dei små «underrepresenterte» i høve til røystetalet.

For å retta på det har vi ei ordning med utjamningsmandat. Desse mandata blir fordelte på dei partia som har fått for få representantar samanlikna med røystedelen på landsbasis etter at dei fyrste 150 plassane er fordelte. Det er totalt 19 utjamningsmandat (eitt i kvart fylke).

Partia får utjamningsmandat i dei fylka der dei var nærast å vinna eit mandat. Dermed blir samansetjinga av Stortinget meir i samsvar med røystetala til partia. Det er likevel berre partia som har kome over sperregrensa – 4 prosent oppslutnad på landsbasis – som kan vera med og kjempa om utjamningsmandata. Det finst inga sperregrense ved fordelinga av distriktsmandata.

Historiske valordningar

Indirekte fleirtalsval (1814–1905): Veljarane røysta på valmenn, og valmennene kom saman på valmannsting for å peika ut representantane frå distriktet. Dette systemet vart til i ei tid då det ikkje fanst politiske parti, og føremålet var å finna fram til dei rette personane. Bakgrunnen for den indirekte valmetoden var at valmennene skulle vera betre skikka enn vanlege veljarar til å vurdera kandidatane og gjera eit klokt val. Val på både valmenn og stortingsrepresentantar vart gjennomførte som fleirtalsval – den eller dei som fekk flest røyster, vart valde.

Valordninga førte òg til at talet på stortingsrepresentantar ikkje var fast, det endra seg frå val til val i perioden 1814 til 1859. Talet på valmenn hang saman med talet på røysteføre, til dømes skulle inntil 100 røysteføre på landet velja éin valmann, medan i kjøpstader skulle det veljast éin valmann for 50 røysteføre. Fem til 14 valmenn valde deretter éin representant, 15 til 24 valde to, 25 til 35 valde tre, og var det fleire enn 35 valmenn, valde dei fire. Auke i talet på røysteføre og at folk flytta, gjorde at talet på representantar steig. Grunnlova av 1814 sa at det skulle vera minst 75, og ikkje over 100 representantar, men det talet vart overskride alt i 1845. Frå valet i 1862 vart det eit fast tal representantar, som sidan har auka frå 111 til 169.

Etter kvart vart metoden med valmannsval utsett for sterk kritikk og sedd på som ei «umyndiggjering» av veljarane.

Valordninga i 1814 inneheldt to punkt som skulle få noko å seia for utviklinga av valsystemet:

  1. Utkantstrok skulle ha sterkare representasjon enn meir sentrale område. Seinare er dette prinsippet alltid vorte fylgt.
  2. Byane skulle ha éin tredjedel av mandata og landdistrikta to tredjedelar.

Det siste punktet er kjent som «bondeparagrafen». I mange år førte denne ordninga til at byane vart sterkt overrepresenterte i Stortinget, men etter kvart førte urbanisering og «flukt frå landsbygda» til at det endra seg. I 1952 blei «bondeparagrafen», etter mykje strid, oppheva ved ei grunnlovsendring. Dermed vart det valtekniske skiljet mellom by og land avskaffa, og fylka blei gjorde til valkrinsar.

Fleirtalsval i einmannskrinsar (1905–1919): Veljarane skulle no røysta direkte på stortingskandidatane, utan å gå via valmenn. Landet vart inndelt i mindre valkrinsar som kvar valde éin stortingsrepresentant. Veljarane røysta direkte på representantane, og valet vart organisert slik at den kandidaten som fekk over helvta av røystene, var vald. Dersom ingen fekk det, vart det halde omval, og då var det tilstrekkeleg med vanleg fleirtal.

Ordninga med einmannskrinsar favoriserte dei store partia og svekte moglegheitene for dei mindre partia.

Høvestalsval i fleirmannskrinsar (frå 1920): Med unnatak av enkelte justeringar er det denne valordninga vi framleis nyttar. Einmannskrinsane er igjen erstatta av fleirmannskrinsar, og mandata blir fordelte etter høvestalsmetoden. Ordninga med utjamningsmandat vart innført før valet i 1989.

Utviklinga i talet på representantar på Stortinget

1814 – Riksforsamlinga: 112
1814: 83
1815: 87
1818: 78
1821: 77
1827: 79
1830: 81
1833: 95
1836: 96
1839: 99
1842: 100
1845: 102
1848: 105
1851: 106
1854: 107
1857: 111
1859: 117
1862: 111
1878: 114
1903: 117
1906: 123
1918: 126
1921: 150
1973: 155
1985: 157
1989: 165 (157+8 utjamningsmandat)
2005: 169 (150+19 utjamningsmandat)

Valperioden endra frå tre til fire år i 1938.
Ordninga med utjamningsmandat vart innført ved valet i 1989.


Sist oppdatert: 01.09.2017 08:49